9 tiêu chuẩn trí tuệ cần thiết của một Critical thinker (Tư duy phản biện)

Tư duy phê phán là quá trình phân tích một cách độc lập, tổng hợp, và đánh giá các thông tin như một hướng dẫn đến hành vi và niềm tin.

Hiệp hội Triết học Mỹ đã xác định tư duy phê phán là “quá trình có mục đích, án tự quản lý. Quá trình này cho phép xem xét hợp lý đối với bằng chứng , bối cảnh , conceptualizations, phương pháp và các tiêu chí” (1990). Tư duy phê phán đôi khi theo nghĩa rộng là “suy nghĩ về suy nghĩ.”

Kỹ năng tư duy phê phán bao gồm khả năng để giải thích, xác minh, và lý trí, tất cả đều liên quan đến việc áp dụng các nguyên tắc của luận lý . Quá trình sử dụng tư duy phê phán để hướng dẫn bằng văn bản được gọi là văn quan trọng .

Dưới đây là 9 tiêu chuẩn để trở thành một người có tư duy phản biện:

TIÊU CHUẨN SỐ 1 : PHẢI RÕ RÀNG ( CLARITY )

  • Clarity là cửa ngõ trí tuệ đầu tiên mà Critical thinkers cần phải đạt được. Một critical thinker cần hiểu rằng : không ai có thể xem xét hay suy luận chính xác nếu như vẫn chưa có một cái nhìn thật sự rõ ràng về một vấn đề, một quan điểm, một mục đích hay một thông tin.
  • Sự rõ ràng có thể được hiểu như một hình ảnh, một cảm giác, một âm thanh, một trải nghiệm hoặc một khái niệm thật sự đã được định nghĩa và công nhận bởi bản thân.
Ví dụ : Một chàng trai nói “anh yêu em” với một cô gái. Vậy thì “yêu” ở đây là gì? Là mong muốn một mối quan hệ “romantic” hay “sexual” hay là cảm giác nào đó khác?
Vì vậy, câu hỏi check – list đầu tiên của một critical thinker sẽ luôn là :
  • Còn điều gì chưa rõ ràng ở đây?

TIÊU CHUẨN SỐ 2 : SỰ CHÍNH XÁC ( ACCURACY )

  • Critical thinkers nào cũng cần phải biết rằng : một thông tin, một chứng cứ có thể được hiểu một cách rõ ràng nhưng có thể không chính xác.
  • Sử dụng những thông tin/chứng cứ không chính xác sẽ làm sai lệch rất lớn đến kết quả suy nghĩ/quyết định của critical thinkers.
  • Đừng nên nghĩ về khả năng chắc chắn chính xác 100% của bất cứ thông tin nào, chỉ nên tiếp cận theo hướng tùy vào mục đích sử dụng mà thông tin đó có khả năng chính xác/ giá trị được công nhận cao hay không mà thôi.
Ví dụ : Sản phẩm diệt sạch vi khuẩn bám trên cơ thể đến 99%.
Nghiên cứu nào khẳng định 99% vi khuẩn bám trên cơ thể sẽ bị diệt sạch sau khi sử dụng sản phẩm?
Do đó, Critical thinkers cần có những câu hỏi check-list tiếp theo :
Thông tin này chính xác hay không?
Làm sao mình biết thông tin này là chính xác?
  • Critical thinkers cũng cần chú ý ảnh hưởng của những suy nghĩ hẹp hòi, nông cạn, mang tính bản chất tự nhiên: bởi vì thông tin này được đưa ra bởi chúng ta nên nó chính xác. Bởi vì thông tin này được đưa ra bởi những người không đồng ý với chúng ta nên nó không chính xác. Bởi vì bản thân thích người này nên thông tin người này đưa ra là chính xác, bởi vì bản thân không thích người kia nên thông tin họ đưa ra chắc chắn sai.

TIÊU CHUẨN SỐ 3 : ĐỘ CHUYÊN BIỆT ( PRECISION )

  • Critical thinkers nào cũng cần hiểu rằng: một thông tin có thể rõ ràng, có thể chính xác nhưng thiếu đi độ chuyên biệt cần thiết hoặc quá chuyên môn với bản thân thì thông tin đó có thể sẽ khó hoặc không cần thiết để sử dụng.
Ví dụ : Để có một sức khỏe tốt, hãy uống nhiều nước.
Thông tin này thiếu độ chuyên biệt cần thiết, bao nhiêu nước sẽ được tính là nhiều, nước này là nước đun sôi để nguội hay nước tự nhiên hay nước ngọt?
Ví dụ khác: Một công cụ được dùng để truyền tải thông điệp, ý tưởng, kiến thức. Có thể viết lên được hoặc không, có thể sản xuất dưới dạng tập hợp những trang giấy đóng gộp lại thành quyển. Đây là định nghĩa của mình về sách. Quá dài dòng và rắc rối trong khi chỉ cần nói “sách” là được rồi.
Thông tin này quá chuyên biệt đến mức không thật sự cần thiết.
Những câu hỏi tiếp theo, critical thinkers cần tự đặt ra cho bản thân :
Cụ thể hơn là gì?
Như vậy đã đủ cụ thể chưa?

TIÊU CHUẨN SỐ 4 : SỰ LIÊN QUAN ( RELEVANCE )

  • Critical thinkers không phải là những bậc thánh nhân “trên thông thiên văn, dưới tường địa lý, trung chi nhân sự”, mà xét theo nhiều khía cạnh. Họ là những người biết rất ít và họ cũng sẽ luôn luôn tự thừa nhận điều này. Bởi vậy, để trở nên Critical thinking hơn, họ phải đi tìm những thông tin/câu hỏi liên quan nhất đến vấn đề đang đối mặt.
Ví dụ: Một sinh viên y đôi khi sẽ hỏi bác sĩ những câu như : tại sao người bệnh này lại đi bộ đến bệnh viện để cấp cứu. Tò mò luôn là một đặc tính tốt, nhưng trong trường hợp này. Vấn đề cần thiết nhất là làm sao để cấp cứu bệnh nhân. Câu hỏi kia hoàn toàn không liên quan.
Những câu hỏi check list tiếp theo của một Critical thinker :
Câu hỏi/thông tin này liên quan gì đến vấn đề đang gặp phải?
Câu hỏi/thông tin này liên quan gì đến mục đích của suy nghĩ?

TIÊU CHUẨN SỐ 5 : SỰ QUAN TRỌNG ( SIGNIFICANCE )

  • Critical thinkers hiểu rằng: cuộc sống có vô vàn câu hỏi vốn liên quan nhưng chưa được giải đáp thỏa đáng. Tuy nhiên, nếu cứ mãi miên man bất tận đi tìm những câu hỏi và câu trả lời hời hợt thì đến cuối cùng : bản thân vẫn sẽ chẳng thể thật sự đạt được điều gì. Do vậy, một suy nghĩ hoặc một sự giải thích chất lượng cần phải – thật sự quan trọng.
  • Sự quan trọng có thể được tự cân nhắc theo mục đích/hiệu quả mà suy nghĩ/thông tin đem lại. Hoặc là tuân theo sự cần thiết, mong mỏi chính của bản thân.
Những câu hỏi check – list có thể áp dụng được ở đây :
Điều này thật sự quan trọng, cần thiết?
Những thông tin nào liên quan đến vấn đề thật sự cần thiết nhất lúc này?
Những câu hỏi nào là quan trọng nhất lúc này?

TIÊU CHUẨN SỐ 6 : SUY NGHĨ SÂU ( DEPTH )

  • Suy nghĩ của một Critical thinker cần vượt qua lớp bề mặt của vấn đề, đào xuống sâu hơn để tìm ra những khó khăn/phức tạp còn tồn đọng và tìm hiểu xem : tại sao hoặc điều gì lại khiến chúng khó khăn/phức tạp như vậy.
  • Critical thinkers cũng cần hiểu rằng : trong cuộc sống, có rất nhiều vấn đề/thách thức không thể giải quyết chỉ bằng những suy nghĩ của bản thân. Nhưng khi tìm hiểu về những khó khăn/thách thức còn tồn đọng và đặt câu hỏi về chúng, suy nghĩ của Critical thinkers sẽ hiệu quả hơn.
Còn điều gì khó khăn hoặc phức tạp ở đây?
Tại sao nó lại khó khăn/phức tạp?
Làm thế nào để giải quyết?

TIÊU CHUẨN SỐ 7 : SỰ LOGIC ( LOGICALNESS )

  • Là một tiêu chuẩn không thể thiếu của Critical thinkers. Sự logic sẽ được thể hiện khi lý giải một vấn đề, một hiện tượng tuân theo những bằng chứng, thông tin xác thực hoặc phù hợp về mặt lý lẽ.
  • Một kết quả, thành công hay thất bại, có thể được tạo ra từ rất nhiều yếu tố chủ quan và khách quan. Nhưng chính nhờ những suy nghĩ logic diễn giải mà critical thinkers mới có thể rút ra được những kinh nghiệm, tiến tới những bài học chính xác hơn cho bản thân.
  • Điều quan trọng nhất cần đạt được là luôn phải cảnh giác với những mâu thuẫn, sự thiếu nhất quán trong những niềm tin, suy nghĩ của bản thân. Dẫn tới những suy nghĩ tự làm ra có vẻ hợp logic nhưng thật sự lại chẳng logic chút nào. Ví dụ: Thông tin của A có vẻ chính xác hơn của B nhưng tôi thích B hơn nên tôi sẽ nghe B. Thông tin của C có vẻ chính xác hơn của D, nhưng C xinh xắn ưa nhìn hơn D nên tôi tin C.
Những câu hỏi check list có thể sử dụng :
Giải thích/suy nghĩ như vậy hợp lý chưa?
Chỗ nào chưa phù hợp với thông tin/bằng chứng hiện tại? Tại sao?

TIÊU CHUẨN SỐ 8 : SUY NGHĨ RỘNG ( BREADTH )

  • Để tránh những góc nhìn chủ quan, sự hẹp hòi trong suy nghĩ. Critical thinkers cần mở rộng tâm trí, đưa bản thân tiến vào những quan điểm, ý tưởng khác. Sau đó cân nhắc lại, thông qua : suy nghĩ, nguyên tắc, trải nghiệm của riêng bản thân.
  • Một critical thinker luôn luôn cần phải nhớ : khi bỏ qua những góc nhìn khác, đặc biệt là những góc nhìn trái chiều, mọi thứ có vẻ dễ dàng hơn rất nhiều. Nhưng bỏ qua đồng nghĩa với việc tiến vào góc nhìn hạn hẹp, một chiều, trí tuệ đóng.
Bởi vậy, cần tự hỏi thêm bản thân :
Có cần cân nhắc thêm những góc nhìn khác không?
Nếu quan sát từ góc nhìn khác , sự việc có lẽ sẽ như thế nào?

TIÊU CHUẨN SỐ 9 : SUY NGHĨ CÔNG BẰNG ( FAIRNESS )

  • Là tiêu chuẩn cuối cùng mà Critical thinkers cần hướng đến. Một chốt chặn cần thiết nhất để chống lại những suy nghĩ định kiến và khuôn mẫu của chính bản thân.
  • Cũng là một tiêu chuẩn mà critical thinkers chỉ nên hướng đến và không bao giờ nên có ý tưởng rằng bản thân đã đạt được. Bởi vì khi bản thân cho rằng suy nghĩ đã thật sự “fair” thì rất dễ rơi vào trạng thái trí tuệ của sự kiêu ngạo ( Intellectual arrogrance ). Từ đó, không thể thay đổi góc nhìn của bản thân phù hợp hơn với những thông tin, bằng chứng quan trọng có liên quan.
  • Khi suy nghĩ một cách “fair” hơn, Critical thinkers vừa phát hiện ra được những suy nghĩ ích kỷ của bản thân, vừa phát hiện ra được những suy nghĩ vụ lợi của người khác.
Suy nghĩ như vậy có phù hợp với những thông tin/bằng chứng hiện tại?
Có đang suy nghĩ thiên vị cho bản thân và bỏ qua lợi ích của người khác hay không? Nếu có thì tại sao? Nếu không thì tại sao?
Những giả thuyết được đặt ra và suy luận có phù hợp với nguyên tắc của bản thân hay không?

KẾT

Để nhớ và áp dụng cả 9 tiêu chuẩn trên thì trong thời gian đầu sẽ rất khó áp dụng. Nên cách tốt nhất, theo mình : là ghi ra giấy dưới dạng những câu hỏi check – list, để suy nghĩ đầy đủ hơn khi đứng trước những vấn đề nan giải trong cuộc sống và công việc. Bài viết này có thể được hiểu một cách rõ ràng và dễ áp dụng hơn khi nó liên hệ và áp dụng đồng thời với bài viết trước của mình.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *